دوره 5، شماره 3 - ( پاییز 1399 )                   جلد 5 شماره 3 صفحات 197-208 | برگشت به فهرست نسخه ها


XML English Abstract Print


Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:

Abdi M, Mohammadzadeh Y, Montakhab H. The Impact of Health Sector Development on Tourism Development. Manage Strat Health Syst. 2020; 5 (3) :197-208
URL: http://mshsj.ssu.ac.ir/article-1-321-fa.html
عبدی مهدی، محمدزاده یوسف، منتخب هدایت. اثر بهبود شاخص‌‌های بخش سلامت در رونق صنعت گردشگری. راهبردهای مدیریت در نظام سلامت. 1399; 5 (3) :197-208

URL: http://mshsj.ssu.ac.ir/article-1-321-fa.html


استادیار، گروه علوم اقتصادی، دانشکده اقتصاد و مدیریت، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران
متن کامل [PDF 682 kb]   (47 دریافت)     |   چکیده (HTML)  (123 مشاهده)
متن کامل:   (25 مشاهده)
چکیده
زمینه و هدف: یکی از خطاهای معمول در سیاست­گذاری گردشگری، توجه صرف به جاذبه­های گردشگری بدون در نظر گرفتن شرایط محیطی و امکانات موجود در جامعه است. یکی از مهم‌ترین امکانات لازم برای گردشگران، دسترسی به خدمات بهداشتی و درمانی باکیفیت در کشور مقصد می­باشد. هدف مطالعه حاضر بررسی تأثیر بهبود برخی شاخص‌های بخش سلامت بر جذب گردشگران خارجی بوده است. 
روش پژوهش: مطالعه حاضر از نوع توصیفی-تحلیلی بوده و با استفاده از داده­های مربوط به شاخص­های توسعه جهانی (منتشرشده توسط بانک جهانی)، طی دوره زمانی 1996 تا 2016 انجام ‌شده است. نمونه پژوهش، شامل 82 کشور درحال­توسعه و توسعه­یافته بود. به‌منظور تحلیل داده­ها از روش آزمون بر پایه داده‌های پانل و روش رگرسیونی گشتاورهای تعمیم­یافته و نرم‌افزار Stata 14 استفاده شد.
یافته‌ها: یافته­های حاصل از برآورد هر 4 مدل نشان داد که بهبود شاخص‌های بخش سلامت موجب افزایش میزان جذب گردشگر در کشورهای جهان شده است. هر 2 شاخص بخش سلامت برای 2 گروه از کشورها تأثیر مثبت و معنی­دار بر روی میزان جذب گردشگر خارجی داشته است. همچنین یافته­ها نشان داد سایر متغیرهای مستقل مدل ازجمله توسعه حمل‌‌ونقل هوایی، درآمد سرانه، بهبود فناوری اطلاعات و ارتباطات و توسعه تجارت تأثیر مثبت و معنی­دار بر روی جذب گردشگران خارجی داشت.
نتیجه‌گیری: بهبود شاخص­های سلامت، از یک­سو به‌عنوان امکانات ضروری رفاهی گردشگران محسوب شده و از سوی دیگر استفاده از خدمات بهداشتی-درمانی از اهداف مهم گردشگری است؛ از منظر اجتماعی نیز بهبود شاخص‌های سلامت وجهه مثبتی برای جامعه می­باشد. لذا بهبود وضعیت بخش سلامت از ضروریات توسعه بخش گردشگری محسوب می­شود.
واژه‌های کلیدی: مخارج بخش سلامت، صنعت گردشگری، نرخ مرگ­ومیر، خدمات بهداشتی-درمانی
مقدمه
صنعت توریسم طی دهه‌های اخیر با رشد فزاینده­ای روبرو بوده است. تعداد مسافران گردشگری جهانی از ۲۵ میلیون نفر در کل جهان در سال ۱۹۵۰ به 1 میلیارد و  ۲۳۵ میلیون نفر در سال ۲۰۱۶ رسید (1). طبق گزارش 2019 سازمان جهانی گردشگری، ورود جهانگردان بین‌المللی در سال 2018 با 5 درصد رشد به 4/1 میلیارد دلار رسید. این سیر صعودی 2 سال زودتر از پیش‌بینی‌های بلندمدت این سازمان جهانی به واقعیت پیوست. در همین زمان، درآمد حاصل از گردشگری با رشد 4 درصدی به 7/1 تریلیون دلار افزایش یافت و از رشد اقتصاد جهانی در سال 2018 نیز پیشی گرفت. علاوه بر این، گردشگری بین‌المللی 256 میلیارد دلار از حمل‌ونقل مسافران بین‌المللی درآمد کسب کرده است، به‌طوریکه درآمد کل جهانگردی روزانه به 5 میلیارد دلار رسید (2).
عوامل متعددی می­توانند بر توسعه صنعت گردشگری مؤثر باشند. به‌طورکلی این عوامل را می­توان در 2 گروه کلی طبقه­بندی کرد: اول جاذبه­های گردشگری که می­تواند شامل جاذبه­های طبیعی، تاریخی، جشنواره­ای، فرهنگی، ورزشی و غیره باشد و دوم وجود شرایط و تسهیلات موردنیاز گردشگران ازجمله اقامتگاه‌های مناسب، محیط اجتماعی-سیاسی مناسب، امنیت، سلامت محیطی و غیره. برخی از عوامل مؤثر بر روی جذب گردشگران خارجی هر 2 نقش را ایفا می­کنند. مثلاً بهبود وضعیت بخش سلامت یک جامعه از یک­سو خود به‌عنوان جاذبه گردشگری عمل می­کند و از سوی دیگر محیط سالم و مطمئن برای گردشگران فراهم می­سازد. مهمترین شاخصی که می­تواند پتانسیل‌های بخش سلامت را نمایش دهد، بودجه یا مخارج این بخش است. کشورهایی که سهم بیشتری از درآمد ملی را به بخش سلامت اختصاص می­دهند، از وضعیت سلامت عمومی بالاتری برخوردار هستند. یکی از شاخص­هایی که می­توان سلامتی عمومی جوامع را مورد بررسی قرار داد، میزان نرخ مرگ­ومیر نوزادان است که به وضعیت بهداشت و امکانات بخش بهداشتی-درمانی مربوط می­شود. بهبود شاخص­های بخش سلامت کشورها از چند کانال می­تواند موجب جذب گردشگران خارجی آن جامعه گردد. اولین کانال، بهره­مندی از امکانات بهداشتی-درمانی می­تواند به‌عنوان جاذبه گردشگری عمل کند. این کانال تحت عنوان گردشگری سلامت توضیح داده می­شود. در سال­های اخیر، بهره­مندی از امکانات بهداشتی و درمانی و خدمات ارتقای سلامت خود به‌عنوان یکی از مهم‌ترین جاذبه­های گردشگری مطرح‌شده و بسیاری از کشورها موفقیت چشمگیری در جذب افرادی که برای بهبود وضعیت سلامتی خود به مسافرت می­روند، داشته­اند. این نوع از گردشگری، تحت عنوان گردشگری سلامت یاد می‌شود. سازمان جهانی گردشگری، گردشگری سلامت را به‌طور خاص چنین تعریف می‌کند: استفاده از خدماتی که به بهبود یا افزایش سلامتی و روحیه فرد با استفاده از آب‌های معدنی، آب‌وهوا یا مداخلات پزشکی منجر می‌شود و در مکانی که خارج از محل سکونت فرد و بیش از ۲۴ ساعت به طول می‌انجامد (3).
کانال دوم تأثیرگذاری بهبود شاخص­های بخش سلامت بر روی جذب گردشگران خارجی این است که وجود امکانات بهداشتی و درمانی، به گردشگرانی که با اهداف دیگری مسافرت می­کنند اطمینان لازم را ایجاد می­کند که در طول مدت مسافرت ریسک بروز مشکلات سلامتی کمتر بوده و در صورت بروز، امکان دستیابی به خدمات درمانی وجود دارد. به‌هرحال مسافرت اغلب برای تفریح و لذت از گذران اوقات انجام می­شود و لذا برخورداری از امکانات مناسب در مقصد گردشگری برای وی از اهمیت زیادی برخوردار است. با توجه به اینکه سلامتی از اهمیت ویژه­ای برای هر فرد برخوردار است، امکانات مرتبط با سلامتی نیز بیشتر موردتوجه افراد قرار می­گیرد. اگر فردی احساس کند که در جریان سفر خود سلامتی وی دچار مخاطره خواهد شد، به‌احتمال‌زیاد از مسافرت منصرف شود (5،4).
کانال دیگر تأثیرگذاری بهبود وضعیت سلامتی یک جامعه بر روی جذب گردشگران خارجی، این است که وقتی در یک جامعه­ای بخش سلامت توسعه­یافته و درنتیجه افراد از سطح سلامتی بالایی برخوردار باشند، اولاً احتمال انتقال بیماری به مسافران کمتر خواهد بود، ثانیاً وجهه عمومی آن جامعه مثبت بوده و ثالثاً عموماً افراد سالم می­توانند میزبان بهتری برای گردشگران باشند. بسیاری از کشورهای عموماً فقیر که انتقال انواع بیماری­ها در آن‌ها زیاد است، در جذب گردشگران از موفقیت کمتری برخوردار هستند. عموماً مسافران با دید منفی به این جوامع می­نگرند (6،5).
درنهایت، با توجه به اینکه سلامتی در توسعه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی جوامع نقش محوری دارد، ازاین‌رو، با بهبود وضعیت سلامت یک جامعه عموماً سایر ابعاد آن جامعه مثلاً وضعیت اقتصادی آن بهبود می­یابد و همین مسئله به‌طور غیرمستقیم به ارتقای وضعیت گردشگری آن‌ها کمک می­کند. مطالعات زیادی وجود دارد که نشان می­دهد بهبود سلامت عمومی یک جامعه موجب رشد و توسعه اقتصادی آن می­شود (9،8،7). نمودار 1 نیز به‌طور خلاصه کانال‌های احتمالی تأثیرگذاری بهبود وضعیت سلامتی بر روی جذب گردشگران خارجی را نمایش می‌دهد.
 

نمودار 1: کانال‌های احتمالی تأثیرگذاری بخش سلامت بر روی جذب گردشگران خارجی  
مطالعات تجربی کمی به بررسی تأثیر شاخص­های بخش سلامت بر روی جذب گردشگران خارجی پرداخته­اند. اغلب مطالعات قبلی به عوامل مؤثر بر روی جذب گردشگران سلامت متمرکز بوده­اند. اسمیت و فرجین (2007) طی مدل 2 مرحله‌ای عوامل مؤثر بر تصمیم‌گیری بیماران آمریکایی برای جستجوی خدمات درمانی در خارج از کشور را توسعه داده‌اند. در مرحله اول، عوامل مؤثر در انتخاب مقصد شناسایی می‌شود. سپس در مرحله دوم، افرادی که مقصد را انتخاب کرده‌اند، امکانات مراقبت‌های بهداشتی درمانی را ارزیابی می‌کنند. آن‌ها می‌گویند ویژگی‌های خاص کشور ازجمله شرایط اقتصادی، فضای سیاسی و سیاست‌های نظارتی در انتخاب مقصد تأثیرگذارند. همچنین عواملی مانند مجوزهای رسمی بیمارستان، هزینه‌ها، کیفیت درمان و آموزش پزشکان بر انتخاب گردشگران تأثیرگذارند (10). از مطالعات داخلی حقیقی کفاش و همکاران (1389) در مطالعه‌ای با عنوان اولویت‌بندی عوامل مربوط به رونق گردشگری درمانی ایران، بر اساس 25 عامل تأثیرگذار در این حوزه و با استفاده از آزمون فریدمن به اولویت‌بندی عوامل فوق پرداخته که نتیجه تحقیق نشان می‌دهد؛ 3 عامل؛ برند سازی برای ایران در حوزه درمان، هماهنگی کامل نهادهای مرتبط با گردشگری درمانی و وجود نهاد بین بخشی متولی و سیاست‌گذار به ترتیب حائز اولویت اول تا سوم در رونق گردشگری درمانی کشور شده‌اند (11). همچنین پورخاقان و همکاران (1392) در مطالعه‌ای با عنوان تعامل شاخص‌های اقتصادی و صنعت گردشگری پزشکی در ایران با استفاده از روش توصیفی و کیفی به بررسی ارتباط متقابل شاخص‌های اقتصادی و گردشگری پزشکی پرداخته‌اند و نشان دادند گردشگری پزشکی از طریق ارزآوری و اشتغال‌زایی به توسعه پایدار و پویایی اقتصادی جامعه کمک می‌کند (12). رنج نوش و همکاران (1395) نیز در پژوهشی به‌عنوان بخش‌بندی کسب‌وکارهای گردشگری پزشکی ایران از دید بیماران خارجی، با استفاده از الگوریتم ژنتیک متکی بر تحلیل خوشه‌ای فازی و بهره‌گیری از شاخص‌ها و ویژگی‌های ملموس‌تر از دیدگاه گردشگران پزشکی به بخش‌بندی و اولویت‌بندی این کسب‌وکارها پرداخته‌اند (13). لذا مطالعات قبلی شکل کلی اثرگذاری بهبود شاخص­های بخش سلامت بر روی جذب گردشگران خارجی را بررسی نکرده­اند. مطالعه حاضر در پی بررسی اثر بهبود شاخص­‌های بخش سلامت در رونق صنعت گردشگری بوده است.
روش پژوهش
مطالعه حاضر توصیفی- تحلیلی بوده و به دنبال بررسی تأثیر بهبود وضعیت بهداشت و درمان بر جذب گردشگری بین‌المللی بود، به این منظور از بین کشورهایی که دارای مجموعه­ی کامل‌تری از داده‌ها و اطلاعات بوده­اند، 41 کشور منتخب توسعه‌یافته (آندورا، آرژانتین، استرالیا، اتریش، بلژیک، کانادا، شیلی، کرواسی، جمهوری چک، دانمارک، استونی، فنلاند، فرانسه، آلمان، یونان، هنگ‌کنگ، ایسلند، ایرلند، ایتالیا، ژاپن، کره جنوبی، کویت، لیختن‌اشتاین، لیتوانی، لوکزامبورگ، مالت، هلند، نیوزلند، نروژ، پرتغال، لهستان، قطر، عربستان، سنگاپور، اسلواکی، اسلوونی، اسپانیا، سوئد، انگلستان، آمریکا، امارات) و 41 کشور منتخب درحال‌توسعه (آلبانی، آنگولا، ارمنستان، آذربایجان، بلاروس، بوسنی، برزیل، بلغارستان، چین، کلمبیا، کاستاریکا، کوبا، دومینیکن، اکوادور، گرجستان، هند، ایران، عراق، اردن، قزاقستان، لیبریا، لبنان، لیبی، مکزیک، میانمار، نپال، نیجریه، عمان، پاکستان، پاناما، پاراگوئه، پرو، روسیه، رومانی، سری‌لانکا، تاجیکستان، تانزانیا، تونگو، تایلند، ترکیه، تونس) جهت مقایسه تأثیر بهبود امکانات بخش بهداشت و درمان برجذب گردشگران خارجی بین کشورهای توسعه‌یافته و درحال‌توسعه طی سال‌های 1996 تا 2016 مورد مطالعه قرار گرفتند. بر اساس مبانی نظری و تجربی مطالعه و همچنین ماهیت بررسی بین کشوری، مدل نهایی موردنظر برای برآورد و استنتاج نتایج به‌صورت زیر ارائه شد:
که در این مدل:
(international tourism, number of arrivals) Tour: تعداد گردشگران ورودی به کشورهای مقصد
HealthD: نشان­دهنده وضعیت بخش سلامت که از 2 شاخص سهم مخارج بخش سلامت از بودجه عمومی به‌عنوان اهمیت این بخش در جامعه و میزان دسترسی به منابع لازم و همچنین نرخ مرگ­ومیر نوزادان در هر هزار تولد به‌عنوان شاخصی از وضعیت بهداشتی و سلامتی کشور استفاده شد. بیشتر مطالعات پیشین که به بررسی تأثیر وضعیت بخش سلامت بر روی سایر بخش‌های اقتصادی-اجتماعی پرداخته­اند، غالباً از شاخص سهم مخارج بخش سلامت و نرخ مرگ­ومیر نوزادان استفاده کرده‌اند (14،9،7).
Trade: حجم تجارت (صادرات بعلاوه واردات) از تولید ناخالص داخلی
(adjusted net national income per capita) Gdper: درآمد سرانه خالص تعدیل‌شده
(individuals using the Internet) Ict: تعداد کاربران استفاده‌کننده از اینترنت به‌عنوان شاخص زیرساخت‌های فناوری ارتباطات و اطلاعات
(Exchange rate) Er: نرخ ارز نسبی به‌عنوان شاخص قیمت‌های نسبی و نرخ ارز اسمی
Atf (Air transport, freight): حمل‌ونقل هوایی به‌عنوان شاخص زیرساخت‌های حمل‌ونقل (همه آمارها از داده­های بانک جهانی World Development Indicators (WDI) استخراج ‌شده است).
u: جزء اخلال
به‌منظور تحلیل داده‌ها از روش آزمون بر پایه داده‌های پانل و روش رگرسیونی گشتاورهای تعمیم‌یافته (Generalized Method of Moments) و از برآوردگر سیستمی بلاندل و باند (Blundell and Bond System Estimator) استفاده شد. بلاندل و باند (1998) به دلیل اهمیتی که شرایط اولیه در به دست آوردن تخمین زن‌های کارا دارند، به بررسی آن‌ها در مدل‌های پویای پانل دیتا پرداخته‌اند. آن‌ها نشان دادند تخمین زن‌های معادلات دیفرانسیلی از مرتبه‌ی اول به دلیل ضعف در متغیرهای ابزاری تورش دار بوده و دقت کمتری دارند. همچنین آرلانو و باند (1995) و بلاندل و باند (1998) این مسئله را یادآور شدند که درصورتیکه متغیرهای پایایی از درجات بالا داشته باشند، وقفه‌ی متغیرها در سطح ابزار بسیار ضعیف خواهد بود؛ بنابراین گشتاورهای شرطی اضافی به شرطی که دیفرانسیل وقفه‌ی متغیر وابسته بر جملات اخلال عمود باشند، در نظر گرفته شد. روش رگرسیونی گشتاورهای تعمیم‌یافته یکی از روش‌های برآورد پارامترهای مدل در رهیافت داده‌های تابلویی پویا بوده که برای داده‌های سری زمانی، مقطعی و داده‌های تابلویی قابل‌استفاده است. این روش اثرات تعدیل پویای متغیر وابسته را در نظر می‌گیرد. اگر متغیر وابسته با مقادیر با وقفه وارد مدل شود، سبب خواهد شد که بین متغیرهای توضیحی و جملات اخلال همبستگی به وجود آید و درنتیجه از روش حداقل مربعات معمولی نتایج تورش دار و ناسازگاری را نشان خواهد داد. روش رگرسیونی گشتاورهای تعمیم‌یافته می‌تواند با به‌کارگیری متغیرهای ابزاری این ایراد را برطرف کند (15).
قبل از برآورد مدل مطابق ادبیات اقتصادسنجی الگوی موردنظر ابتدا باید متغیرها را از نظر مانایی مورد آزمون قرارداد. چون نامانایی متغیرها چه در مورد داده‌های سری زمانی و چه در مورد داده‌های تابلویی باعث بروز مشکل رگرسیون کاذب می‌گردد. رویکردهای مختلفی برای آزمون مانایی داده‌های تابلویی وجود دارد. در این پژوهش برای این کار، از آزمون ریشه واحد لوین، لین و چو (LLC) از نرم‌افزار 9 Eviews در سطح معنی‌داری 5 درصد استفاده شد و آماره آن دارای توزیع t بود.
در رویکرد رگرسیونی گشتاورهای تعمیم‌یافته از آماره آزمون سارگان (Sargan test) برای بررسی معتبر بودن متغیرهای ابزاری تعریف‌شده در مدل و مشخص بودن معادله، استفاده گردید. در این آزمون اگر فرض صفر پذیرفته شود، بیانگر این است که معادله بیش‌ازحد مشخص بوده و مدل به متغیرهای ابزاری نیازمند است؛ بنابراین باید از مقادیر وقفه دار متغیر وابسته به‌عنوان متغیرهای ابزاری برای رفع همبستگی بین متغیرهای توضیحی و جملات اختلال استفاده نمود. آزمون دیگری که در رویکرد گشتاورهای تعمیم­یافته باید انجام گیرد، آزمون وجود همبستگی سریالی مرتبه دوم AR(2) است. در این آزمون، تخمین­زن GMM زمانی دارای سازگاری است که همبستگی سریالی مرتبه دوم در جملات خطا از مرتبه تفاضلی مرتبه اول وجود نداشته باشد. برای برآورد مدل­های مورد نظر نیز از نرم‌افزار Stata14 استفاده‌ گردید. ضمناً این مطالعه در دانشگاه ارومیه در تاریخ 22/06/1397 مورد تائید قرارگرفته است.
یافته‌ها
آزمون مانایی
قبل از برآورد مدل ابتدا مانایی متغیرها مورد بررسی قرار گرفت. نتایج آزمون مانایی متغیرهای مورد استفاده در مدل­ها، از رویکرد لوین، لین چو در جدول ۱ آمده است.
 
جدول 1: نتایج آزمون مانایی
متغیرها کشورهای درحال‌توسعه کشورهای توسعه‌یافته
مقدار p آماره t مقدار p آماره t
Tour 1 61/8 1 54/7
HealthD 1 * 001/0 ˂ 52/38 - * 001/0 ˂ 73/19 -
HealthD 2 * 001/0 ˂ 23/4 - * 001/0 ˂ 66/6 -
Trade * 025/0 96/1 - * 001/0 ˂ 19/3 -
Gdpper *001/0 ˂ 03/12 - * 001/0 ˂ 61/10 -
Ict 1 50/15 * 001/0 ˂ 38/10 -
Er 995/0 59/2 235/0 72/0 -
Atf 1 63/4 1 08/9
* معنی‌دار در سطح معنی‌داری 05/0 > p
 
نتایج آزمون مانایی نشان داد متغیرهای تعداد گردشگران ورودی و زیر ساخت‌های حمل‌ونقل در هر 2 مدل و متغیر قیمت‌های نسبی و نرخ ارز اسمی در مدل کشورهای درحال‌توسعه نامانا هستند. با توجه به اینکه برخی از متغیرهای مدل، در سطح مانا نیستند و با یک تفاضل گیری مانا می­شوند برای اینکه بتوان از متغیرها در سطح استفاده کرد یکی از رویکردها بررسی هم انباشتگی (هم جمع) معادله تخمین است. درصورتیکه متغیرهای یک مدل هم انباشته باشند، می­توان از متغیرها در سطح نیز استفاده نمود. برای بررسی وجود هم جمعی آزمون‌های مختلفی ازجمله آزمون کائو، آزمون پدرونی و آزمون فیشر وجود دارد؛ در این مطالعه از آزمون کائو برای بررسی هم انباشتگی مدل­ها استفاده ‌شد (جدول 2).
 
جدول 2: نتایج آزمون هم جمعی
کشورها مدل‌ها آزمون هم جمعی کائو مقدار* p آماره t
توسعه‌یافته مدل 1 مقادیر 001/0 ˂ 04/5
مدل 2 مقادیر 001/0 ˂ 35/4
درحال‌توسعه مدل 1 مقادیر 006/0 53/2
مدل 2 مقادیر 043/0 72/1
  • معنی دار در سطح معنی‌داری 05/0  > p  
 
بر اساس نتایج آزمون کائو، در سطح اطمینان 95 درصد می‌توان گفت که در همه مدل‌های این پژوهش، فرضیه صفر مبنی بر عدم وجود بردار هم انباشتگی را نمی‌توان پذیرفت و روابط بلندمدت در بین متغیرها پذیرفته می‌شود.
بر اساس رویکرد مطالعه حاضر برای 2 گروه از کشورها با 2 متغیر نمایشگر وضعیت شاخص­های سلامت در کشورها و مجموعاً 4 مدل برآورد شد که در جداول 3 و 4 گزارش‌شده‌اند. جدول 3 مربوط به برآورد مدل­های مربوط به کشورهای درحال­توسعه می­باشد.
 
جدول ۳: برآورد مدل­های مطالعه برای گروه کشورهای منتخب درحال­توسعه
کشورهای درحال‌توسعه متغیرها
مدل 1 مدل 2 مدل‌ها
99/0
* (20/261)
99/0
* (43/13)
Tour(-1)
07/23219 -
* (70/11-)
-- HealthD1
-- 78/4409
** (66/1)
HealthD 2
72/2269
* (88/4)
23/2864
* (04/8)
Trade
85/31346
* (46/118)
84/30937
* (81/116)
Gdpper
80/6826
* (31/4)
81/11304
* (99/43)
Ict
05/45 -
* (77/2 -)
85/56 -
* (82/2 -)
Er
76/305
* (39/20)
99/416
* (33/25)
Atf
40/348811
* (68/6)
60/389161 -
* (51/12 -)
ضریب ثابت
22/22 58/24 آماره آزمون سارگان
1 1 ارزش احتمال
20/2 - 55/0 84/1 - 75/0 آماره آزمون خودهمبستگی سریالی مرتبه دوم
027/0 585/0 066/0 455/0 ارزش احتمال
31 31 تعداد نمونه
455 435 تعداد مشاهدات
توضیح: اعداد داخل پارانتز مربوط به آماره t می­باشد.
* معنی‌دار در سطح معنی‌داری 01/0 > p
** معنی‌دار در سطح معنی‌داری 05/0 > p
نتایج جدول 3 حاکی از آن است هر 2 شاخص بخش سلامت (سهم مخارج بخش سلامت از تولید ناخالص داخلی (HealthD2) و نرخ مرگ­ومیر نوزادان (HealthD1)) تأثیر مثبت بر روی ورودی تعداد گردشگران خارجی دارد (شاخص مرگ­ومیر نوزادان با علامت منفی نشان­دهنده این است که در کشورهای با میزان نرخ مرگ­ میر زیاد نوزادان، تعداد گردشگران ورودی کاهش می­یابد). با افزایش 1 واحد در سهم هزینه­های بخش سلامت و همچنین کاهش 1 واحد در نرخ مرگ­ومیر نوزادان میزان گردشگران ورودی به ترتیب به میزان 4409 و 23219 واحد افزایش می­یابد.
علاوه بر تأثیر بهبود شاخص­های بخش سلامت، از جدول 3 به‌طور ضمنی می­توان نحوه اثرگذاری سایر متغیرهای موجود در مدل را نیز بر روی جذب گردشگران خارجی بررسی نمود. در هر 2 مدل توسعه تجارت در سطح اطمینان 99 درصد تأثیر مثبت و معنی­دار بر روی رشد گردشگران ورودی داشته است. به‌طوری‌که با افزایش 1 واحدی حجم تجارت، تعداد گردشگران ورودی در مدل 1 و 2 به ترتیب به میزان 2270 و 2864 واحد افزایش می‌یابد.
نرخ ارز اسمی در هر 2 مدل در سطح اطمینان 99 درصد مثبت و معنی‌دار است (علامت منفی این شاخص در جدول نشان‌دهنده این است که با پایین آمدن نرخ ارز، ارزش پول ملی بالا می‌رود و موجب کاهش ورود گردشگران می‌شود). به‌گونه‌ای که با کاهش 1 واحدی قیمت‌های نسبی و نرخ ارز اسمی، متغیر وابسته در هر 2 مدل به ترتیب به میزان 45 و 56 واحد کاهش می‌یابد.
نتایج به‌دست‌آمده از آزمون سارگان در 2 مدل جدول 3، نشان داد متغیرهای ابزاری به کار گرفته‌شده در تخمین مدل از اعتبار لازم برخوردار هستند (هیچ‌گونه ارتباطی میان اجزاء خطا و ابزارهای به کار گرفته‌شده وجود ندارد)؛ بنابراین استفاده از متغیرهای ابزاری برای کنترل همبستگی بین متغیرهای توضیحی و جملات اختلال در مدل ضروری می‌باشد. آزمون دیگر آزمون همبستگی سریالی در جملات خطای تفاضلی مرتبه اول و دوم توسط آماره M است. نتایج آزمون خودهمبستگی 2 مدل در جدول، نشان داد فرضیه صفر رد شده و متغیرها دارای خودهمبستگی مرتبه دوم هستند.
 
جدول 4: نتایج برآورد 2 مدل موردنظر برای کشورهای منتخب توسعه‌یافته
کشورهای توسعه‌یافته متغیرها
مدل 1 مدل 2 مدل‌ها
03/1
* (00/994)
03/1
* (63/1060)
Tour(-1)
45/57452 -
* (84/2 -)
-- HealthD 1
-- 51/45580
* (71/9)
HealthD 2
86/8835
* (79/34)
02/12517
* (14/50)
Trade
01/63737
* (92/73)
89/63391
*  (53/141)
Gdpper
95/10060
* (85/9)
34/9480
* (51/42)
Ict
97/2692
* (63/37)
16/2360
* (57/56)
Er
93/34
* (04/12)
15/28
* (75/12)
Atf
1412411 -
* (61/6 -)
2710895 -
* (88/58 -)
ضریب ثابت
86/26 96/28 آماره آزمون سارگان  
1 1 ارزش احتمال  
03/2 - 83/0 14/2 - 27/0 آماره آزمون خودهمبستگی سریالی مرتبه دوم  
027/0 406/0 032/0 085/0 ارزش احتمال  
37 37 تعداد نمونه
352 337 تعداد مشاهدات
توضیح: اعداد داخل پرانتز مربوط به آماره t می­باشد.
* معنی‌دار در سطح معنی‌داری 01/0 > p
 
نتایج مدل 1 جدول 4، حاکی از آن بود هر 2 شاخص­های نشان­دهنده وضعیت بخش سلامت (سهم مخارج بخش سلامت از تولید ناخالص داخلی (HealthD2) و نرخ مرگ­ومیر نوزادان (HealthD1)) در سطح اطمینان 99 درصد تأثیر مثبت بر روی ورودی تعداد گردشگران خارجی دارد (شاخص مرگ ومیر نوزادان با علامت منفی نشان­دهنده این است که در کشورهای با میزان نرخ مرگ­ میر زیاد نوزادان، تعداد گردشگران ورودی کاهش می­یابد). با افزایش 1 واحد در سهم هزینه­های بخش سلامت و همچنین کاهش 1 واحد در نرخ مرگ­ومیر نوزادان میزان گردشگران ورودی به ترتیب به میزان 57452 و 45580 واحد افزایش می‌‌یافت؛ بنابراین نتایج به‌دست‌آمده برای کشورهای درحال­توسعه، برای کشورهای توسعه‌یافته نیز صادق است. این مسئله، اعتماد بالا به نتایج را نشان می­دهد. لذا می­توان به‌طور عمومی بیان کرد که بهبود وضعیت بخش سلامت می­تواند موجب جذب گردشگران خارجی شود.
سایر عوامل مؤثر بر روی تعداد گردشگران ورودی، در هر 2 مدل جدول 4 شامل سطح درآمد سرانه، حجم تجارت، زیرساخت‌های فناوری و اطلاعات، نرخ ارز اسمی و زیرساخت‌های حمل‌ونقل در سطح اطمینان 99 درصد تأثیر مثبت روی متغیر داشتند و معنی‌دار بودند. این نتایج نیز مشابه کشورهای درحال­توسعه بوده است.
نتایج به‌دست‌آمده از آزمون سارگان در 2 مدل جدول 4، نشان داد متغیرهای ابزاری به کار گرفته‌شده در تخمین مدل از اعتبار لازم برخوردار بودند (هیچ‌گونه ارتباطی میان اجزاء خطا و ابزارهای به کار گرفته‌شده وجود نداشت.) بنابراین استفاده از متغیرهای ابزاری برای کنترل همبستگی بین متغیرهای توضیحی و جملات اختلال در مدل ضروری بود. نتایج آزمون خودهمبستگی 2 مدل نشان داد فرضیه صفر رد شده و متغیرها دارای خودهمبستگی مرتبه دوم هستند.
بحث
برای جذب گردشگر از یک‌سو، به وجود انواع جاذبه­های تاریخی، طبیعی، معماری، برگزاری جشنواره­ها و غیره نیاز است و از سوی دیگر، وجود شرایط مساعد محیطی و امکانات موردنیاز گردشگران برای جذب آن‌ها، ضروری است. یکی از مهم‌ترین ملزومات موردنیاز گردشگران، وجود امکانات بهداشتی و درمانی و شرایط محیطی سالم است. حتی اگر یک جامعه از جاذبه­های خوب گردشگری برخوردار باشد ولی امکانات بهداشتی و درمانی نداشته باشد، گردشگران با ریسک زیادی برای مسافرت به آنجا مواجهه هستند و لذا توسعه گردشگری در آن منطقه با مانع جدی روبرو خواهد بود. وضعیت شاخص­های سلامت در یک کشور، نشانه­ای از میزان اهمیت سلامت افراد در آن جامعه و وجود امکانات بهداشتی و درمانی است. لذا گردشگران ذهنیت بسیار ریسک داری نسبت به جامعه­ای که میزان مرگ‌ومیر و بیماری در آن کشور زیاد است، دارند. وضعیت شاخص سلامتی و سهم بودجه بخش سلامت از بودجه ملی و تولید داخلی نشانه­ای از اهمیت و جایگاه بخش سلامت در آن جامعه است. میزان مرگ­ومیر کودکان و همچنین سهم مخارج سلامت از تولید داخلی نیز شاخص­های مهمی از وضعیت سلامتی و اهمیت این بخش در جامعه هستند. لذا در مطالعه حاضر به این سؤال پرداخته شد که آیا با بهبود شاخص‌های بخش سلامت می­توان منجر به بهبود روند ورود گردشگران خارجی شد؟
نتایج برآورد مدل­ها برای هر 2 گروه کشورهای درحال­توسعه و توسعه‌یافته شامل 4 مدل، قویاً تأثیر مثبت بهبود شاخص­های بخش سلامت بر روی جذب گردشگران خارجی در جوامع مختلف را نشان داد. لذا کشورهایی که در بخش سلامت خود سرمایه­گذاری می­کنند درواقع بخشی از این سرمایه­گذاری به‌طور مستقیم و غیرمستقیم در صنعت گردشگری مؤثر واقع می­شود (4).
البته امروزه استفاده از خدمات بهداشتی و درمانی از مهم‌ترین جاذبه­های گردشگری محسوب می­شود. این نوع از گردشگری تحت عنوان گردشگری سلامت در دنیا مطرح است که کشورهای زیادی سرمایه­گذاری­های جدی در این راه انجام داده و موفقیت­های بزرگی نیز در این مسیر به دست آورده­اند. گردش مالی گردشگری سلامت روزبه‌روز در حال افزایش است. مسئله فوق مخصوصاً برای کشورهایی که به لحاظ وجود برخی موانع اجتماعی، فرهنگی و سیاسی در صنعت گردشگری موفق نبوده­اند، حائز اهمیت مضاعف می­باشد. هرچند کشور ایران هم نیز به دلیل وجود برخی تنش­های سیاسی، تفاوت­های فرهنگی و زیرساخت‌های اجتماعی در صنعت گردشگری موفقیت چشمگیری نداشته است. اما وقتی فردی نیاز به مداخله پزشکی داشته و برای ارتقای سلامتی خود مسافرت می­کند، حاشیه­های فرهنگی، سیاسی و اجتماعی برای وی از اهمیت کمتری برخوردار است. لذا این نوع از گردشگری یکی از بهترین برون­رفت­های جامعه ایران برای توسعه صنعت گردشگری محسوب می­شود. البته رونق گردشگری سلامت از کانال­های دیگری مانند اتکا به اقتصاد دانش­بنیان و اینکه مخارج سلامتی برای افراد اهمیت ویژه­ای دارد (کشش جایگزینی کمتری دارد)، توسعه پایداری را به وجود می­آورد (16).
نتایج مطالعه حاضر نشان داد که هر 2 شاخص نشان­گر وضعیت بخش سلامت (سهم مخارج بخش سلامت از تولید ناخالص داخلی (HealthD2) و نرخ مرگ­ومیر نوزادان (HealthD1)) در هر 2 گروه از کشورهای توسعه‌یافته و درحال‌توسعه تأثیر مثبت و معنی‌داری بر روی تعداد گردشگران ورودی خارجی داشت. نتیجه به‌دست‌آمده از تأثیر 2 شاخص بخش سلامت بر تعداد گردشگران ورودی خارجی با نتایج مطالعه شاه‌آبادی و سیاح (1392) در بررسی تأثیر زیرساخت‌های اقتصادی بر تقاضای گردشگری با استفاده از داده‌های مقطعی 2000 تا 2010 کشورهای منتخب درحال­توسعه و توسعه­یافته با رویکرد پانل دیتا (17) مطابقت دارد. نتایج مطالعات رامیرز (2007) و باویر (2008) نشان می‌دهد که افزایش هزینه‌های درمانی در ایالات‌متحده و لیست‌های طولانی در انگلستان و کانادا، باعث شده است که بسیاری از بیماران ایالات‌متحده و اروپا به‌منظور دریافت خدمات پزشکی به کشورهای درحال‌توسعه جنوب شرقی آسیا سفر کنند (19،18). در این مطالعه از متغیر سهم مخارج سلامت از تولید ناخالص داخلی به‌عنوان اهمیت بخش سلامت و همچنین میزان دسترسی به منابع و از متغیر نرخ مرگ­ومیر نوزادان به‌عنوان وضعیت بهداشتی و سلامت عمومی جامعه استفاده ‌شده است؛ بنابراین می­توان گفت در کشورهای درحال­توسعه و توسعه‌یافته، بهبود وضعیت بخش سلامت موجب جذب گردشگران خارجی می­شود.
به‌علاوه، در هر 2 مدل، توسعه تجارت در هر 2 گروه از کشورهای توسعه‌یافته و درحال‌توسعه تأثیر مثبت و معنی­دار بر روی تعداد گردشگران ورودی داشت. درواقع گسترش تجارت زمینه­های لازم ورود و خروج گردشگران را نیز ایجاد می­کند. جوامعی که حجم تجارت کمتری با دنیا دارند و موانع تجاری اقتصاد آن کشور بالاست، در رونق گردشگری خارجی نیز ناموفق­تر بوده‌اند (21،20).
حیدری و همکاران (1391) در مطالعه‌ای با موضوع بررسی تأثیر تجارت خارجی کشورهای هند و ترکیه به‌عنوان کشورهای مبدأ بر تقاضای بین‌المللی گردشگران ایران طی سال‌های 1371 تا 1388 نشان دادند که تجارت تأثیر مثبت و معنی‌داری بر روی تعداد گردشگران وارد شده دارد (22).
متغیر درآمد سرانه نیز در هر 2 مدل کشورهای توسعه‌یافته و درحال‌توسعه اثر مثبت و معنی‌داری روی متغیر وابسته داشت. نتایج مطالعات شاه‌آبادی و سیاح (1392)، حیدری و همکاران (1391) و همچنین مطالعه نظری و همکاران (1396) که به بررسی عوامل مؤثر بر جذب گردشگران ورودی به ایران به تفکیک از 53 کشور در سال‌های 2009 تا 2013 پرداخته‌اند، نتایج به‌دست‌آمده از مطالعه حاضر را تائید می‌کند. درآمد سرانه به‌عنوان یکی از شاخص‌هایی که میزان قدرت اقتصادی یک کشور را نشان می‌دهد، در کشورهایی که درآمد سرانه‌ی بالاتری دارند تقاضای گردشگری بیشتر است (23،22،17).
همچنین شاخص زیرساخت‌های فناوری ارتباطات و اطلاعات، در هر 2 مدل کشورهای توسعه‌یافته و درحال‌توسعه تأثیر مثبت و معنی‌داری روی جذب گردشگران خارجی داشت. یافته‌های شاه‌آبادی و سیاح (1392) و مطالعه لطفی خاچکی (1387) که به بررسی تاریخچه صنعت گردشگری در ایران و جهان پرداخته است، نتایج مطالعه حاضر را تائید می‌کنند (24،17). هرچه‌قدر اطلاعات بیشتری در فضای مجازی در اختیار کاربران قرار بگیرد و کاربران بتوانند آزادانه از فضای مجازی بهره‌مند شوند و خدمات اینترنتی بهتری ارائه شود موجب جذب گردشگران خارجی در کشورهای مقصد خواهد شد. متغیر زیرساخت‌های حمل‌ونقل، یکی دیگر از متغیرهای موجود در هر 2 مدل بود که تأثیر مثبت و معنی‌داری روی متغیر وابسته داشت. در مطالعه‌ای دیگر سقائی (1392) به این نتیجه دست‌یافت که توسعه صنعت هوایی مشهد بیشترین تأثیر در افزایش تعداد گردشگران ورودی به مشهد را داشته است (25). وجود راه‌های ارتباطی مناسب، حمل‌ونقل هوایی، ریلی، دریایی استاندارد در یک کشور یا منطقه بسیارحائز اهمیت است؛ بنابراین گسترش زیرساخت‌های حمل‌ونقل یکی از اقدامات مهم دولت‌ها برای گسترش گردشگری می‌باشد.
تأثیر نرخ ارز اسمی در هر 2 مدل مثبت و معنی‌دار بود. وقتی نرخ ارز رسمی یک کشور افزایش می­یابد، در واقع اقلام و خدمات داخلی نسبت به اقلام و خدمات خارجی ارزان‌تر می­شود، چراکه ارزش پول ملی کاهش می­یابد و پول خارجی در آن اقتصاد قدرت خرید بالاتری پیدا می­کند. در ادبیات اقتصادی این متغیر به‌عنوان متغیری است که تأثیر مثبت روی صادرات دارد و لذا با توجه به اینکه جذب گردشگر، صادرات خدمات محسوب می­شود، لذا انتظار تئوریک این است که افزایش نرخ ارز تأثیر مثبت روی جذب گردشگر داشته باشد. این نتایج منطبق با نتایج شاه‌آبادی و سیاح (1392)، نظری و همکاران (1396) و همچنین یانگ و همکاران (2010) که به تجزیه‌وتحلیل ورود گردشگران بین­المللی به چین با استفاده از داده­های سالانه پانل استانی در طول دوره 2000 تا 2005  پرداخته است، می‌باشد (26،23،17).
همان‌طور که قبلاً نیز اشاره شد، این پژوهش از منظر مدل‌سازی تأثیر بهبود شاخص­های بخش سلامت بر روی جذب گردشگری یک مطالعه جدید بوده و لذا می­تواند ادبیات نظری و تجربی خوبی برای مطالعات بعدی ایجاد نماید. محدودیت در دسترسی به داده­های کافی از متغیرها در سطح ملی موجب شد که این مطالعه از داده­های کلان نمونه­ای از کشورهای جهان بهره­مند شود. البته با توجه به حجم کشورهای در نظر گرفته‌شده و همچنین تقسیم نمونه کشورها به 2 گروه کشورهای توسعه­یافته و درحال­توسعه و اینکه نتایج در هر 2 گروه قویاً فرضیه مطالعه را مورد تائید قرار داده است، لذا می­توان نتایج به‌دست‌آمده را برای همه کشورها تعمیم داد و پیشنهاد‌های سیاستی مناسب را ارائه نمود.
نتیجه­ گیری
با توجه به نتایج مطالعه حاضر که بهبود شاخص‌های بخش سلامت (سهم بخش سلامت از تولید ناخالص داخلی و نرخ مرگ­ومیر نوزادان) موجب جذب بیشتر گردشگران خارجی می­گردد، لذا ضمن اینکه توجه به بخش سلامت از منظر سلامت عمومی از اهمیت ویژه­ای برخوردار است، بلکه یکی از بسترهای مهم توسعه سایر بخش­ها مثل صنعت گردشگری نیز محسوب می­شود؛ لذا این نتایج لزوم توجه بیشتر به افزایش سهم مخارج بخش سلامت از بودجه عمومی، ایجاد بیمارستان­های پیشرفته، ایجاد مکانیسم راهنمایی سلامت گردشگران ورودی به کشور و گسترش انواع خدمات بهداشتی و درمانی را مورد تأکید قرار می­دهد.
همچنین با توجه به سایر یافته­های مطالعه حاضر، گسترش و تسهیل تجارت برای برقراری انواع ارتباطات بین ملت­ها کمک شایانی به رونق صنعت گردشگری خواهد کرد. گسترش تجارت هم به‌طور مستقیم مربوط به رفت­وآمدهای تجاری می‌شود و هم اینکه تجارت زمینه آشنایی و آمادگی ذهنی برای سفر به کشورهای طرف تجاری را ایجاد می­کند. همچنین توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات مانند گسترش اینترنت در یک جامعه موجب آشنایی مردم کشورهای دنیا با آن جامعه شده و درنهایت به مسافرت به آنجا ختم می­شود. لذا توسعه فناوری ارتباطات و اطلاعات که در برخی موارد می­تواند مستقیم جذب گردشگران خارجی را هدف­گذاری کند، تأثیر بسزایی در جذب گردشگران خارجی دارد. توسعه حمل‌ونقل هوایی نیز به‌عنوان یکی از زیرساخت‌های لازم و منطقی برای جذب گردشگران خارجی، ضروری می­باشد. لذا می­توان گفت برای موفقیت در جذب گردشگران خارجی غیر از سرمایه­گذاری در جاذبه­های گردشگری، باید زیرساخت‌های لازم مانند بهبود وضعیت بخش سلامت، توسعه تجارت،
توسعه حمل­ونقل هوایی و همچنین گسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات برای موفقیت در صنعت گردشگری را فراهم
نمود.

سپاسگزاری
نویسندگان، بر خود لازم می­دانند بدین‌وسیله از تمامی کسانی که در انجام این مطالعه نقش داشته­اند، صمیمانه سپاسگزاری نمایند.
مشارکت نویسندگان
طراحی پژوهش: ی. م، م. ع
جمع‌آوری داده­ها: م. ع
تحلیل داده­ها: ه. م، ی. م، م. ع
نگارش و اصلاح مقاله: ی. م، م. ع، ه. م
سازمان حمایت‌کننده
این مقاله برگرفته از پایان­نامه مقطع کارشناسی ارشد رشته توسعه اقتصادی و برنامه­ریزی با کد 28-الف م-95 می‌باشد که توسط دانشگاه ارومیه موردحمایت مالی قرارگرفته است.
تعارض منافع
 هیچگونه تعارض منافعی از سوی نویسندگان گزارش نشده است.
 
References
1) Zarei H, Seyyed Javadin R, Rahimpour A, Bagheri M. Explaining the issues of tourism in the Islamic Republic of Iran. Journal of Strategic Management Thoughts 2012; 6(1): 73-106. [persian]
2) UNWTO. UN world tourism organization and regional tourism performance report. Global Availablefrom URL: https://www. unwto. org/ global-and-regional-tourism-performance. Last access: dec 9, 2020.
3) Pakravan Nokhaneh H, Naderi Maivan R. Identification and analysis of health tourism in Iran by swot method. National conference on tourism management, nature tourism and geography; 2013; Hamedan, Iran. 2013: 1-14.
4) Hartwell H, Hemingway A, Fyall A, Filimonau V, Wall S. Tourism engaging with the public health agenda: can we promote 'wellville'as a destination of choice?. Public Health 2012; 1(1): 1-3.
5) Pappas N. The effect of distance, expenditure and culture on the expression of social status through tourism. Tourism Planning & Development 2014; 4(11): 387-404. doi: 10.1080/21568316.2014.883425.
6) Esiyok B, Çakar M, Kurtulmuşoğlu FB. The effect of cultural distance on medical tourism. Journal of Destination Marketing & Management (2017); 6(1): 66-75. doi: 10.1016/j.jdmm.2016.03.001.
7) Barro R. Health and economic growth. Annals of Economics and Finance 2013; 14(2): 329-66.
8) Bloom DE, Canning D, Sevilla J. The effect of health on economic growth: a production function approach. World Development 2004; 32(1): 1-13. doi: 10. 1016/ j.worlddev.2003.07.002.
9) Bhargava A, Jamison DT, Lau LJ, Murray CJL. Modeling the effects of health on economic growth. Journal of Health Economics 2001; 20(3): 423-40. doi: 10. 1016/ S0167-6296(01)00073-X.
10) Smith PC, Forgione D. Global outsourcing of healthcare: a medical tourism model. Journal of Information Technology Case and Application Research 2007; 9(3): 19-30. doi: 10.1080/ 15228053. 2007.10856117.
11) Haghighi M, Ziai M, Jafari GH. Prioritizing factors related to Iranian tourism development. Tourism Studies Quarterly 2011; 11(12): 23-40. [persian]
12) Pourkhaghan Z, Ebrahimipour S, Pourkhagan S, Ghahrieh S. Interaction of economic indicators and medical tourism industry. International Journal of Travel Medicine & Global Health 2013; 1(3): 133-9. [persian]
13) Ranjnoush R, Zargham Borujati H, Hamidi N. Segmentation of medical medical tourism businesses from the perspective of foreign patients. Journal of Tourism Planning and Development 2016; 5(18): 72-54. [persian]
14) Piabuo SM, Tieguhong JC. Health expenditure and economic growth-a review of the literature and an analysis between the economic community for central African states (CEMAC) and selected African countries. Health Economics Review 2017; 7(1): 1-13. doi: 10.1186/s13561-017-0159-1.
15) Baltagi BH. Econometric analysis of panel data.4th ed. Wiley; 2008. 142-8.
16) Illario M, Luca VD, Leonardini L, Kucharczyk M, Parent AS, Dantas D, et al. Health tourism: an opportunity for sustainable development. Translational Medicine UniSa 2019; 19: 109-15.
17) Shah Abadi A, Sayyah A. The impact of economic infrastructure on tourism with panel data approach (comparative comparison of developing and developing countries). Journal of Tourism Planning and Development 2013; 2(7): 25-43. [persian]
18) Ramirez de Arellano AB. Patients without borders: the importance of medical tourism. International Journal of Health Serve 2007; 37(1): 193-8. doi: 10.2190/4857-468G-2325-47UU.
19) Bovier PA. Medical tourism: a new kind of traveler?. Rev Med Suisse 2008; 4(157): 1196-8.
20) Santana-Gallego M, Ledesma-Rodríguez FJ, Pérez-Rodríguez JV. International trade and tourism flows: an extension of the gravity model. Economic Modelling 2016; 52: 1026-33. doi: 10.1016/ j. econmod. 2015.10.043.
21) Keum K. Tourism flows and trade theory: a panel data analysis with the gravity model. The Annals of Regional Scienc 2010; 44(3): 541-57. doi: 10.1007/s00168-008-0275-2.
22) Heidari R, Taghipour A, Feshari M. The effects of foreign trade on Iran's international tourism demand case study: India and Turkey. Journal of Tourism Management Studies 2012; 7(19): 117-37. [persian]
23) Nazari M, Esfidani M, Tabatabai M. Evaluating the factors affecting international tourist attraction using the attraction model. Journal of Economic Research 2017; 52(1): 215-43. [persian]
24) Lotfi Khachaki B. Tourism as industry. Rahbord 2009; 1(2): 171-206. [persian]
25) Saghaei M. An analysis of the impact of the air transport industry on the development of religious tourism case study: Mashhad airport. Journal of Geographical Research 2013; 28(3): 71-84. [persian]
26) Yang CH, Lin HL, Han CC. Analysis of international tourist arrivals in China: the role of world heritage sites. Tourism Management 2010; 31(6): 827-37. doi: 10.1016/j.tourman.2009.08.008.


 
 
نوع مطالعه: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصي
دریافت: 1399/4/11 | پذیرش: 1399/9/20 | انتشار: 1399/9/30

ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA

ارسال پیام به نویسنده مسئول


کلیه حقوق این وب سایت متعلق به مجله راهبردهای مدیریت در نظام سلامت می باشد.

طراحی و برنامه نویسی : یکتاوب افزار شرق

© 2021 All Rights Reserved | Management Strategies in Health System

Designed & Developed by : Yektaweb